-भरत प्रसाद माण्डव्य-
नेपालको पूँजीबजार हाल एक विरोधाभाषी मोडमा उभिएको छ। एकातिर, बजारलाई बढावा दिन आवश्यक मौद्रिक तथा वित्तीय सूचकहरू र नीतिगत सुधारहरू सकारात्मक दिशामा छन्। अर्कोतिर, राजनीतिक अस्थिरता र लगानीकर्ताको मनोबलमा छाएको डर(त्रास)ले गर्दा बजार परिसूचक (NEPSE Index) ले गति लिन सकिरहेको छैन।
१.बजारलाई बढावा दिने शक्तिशाली आधारहरूः-
नेपाल राष्ट्र बैंकको हालैको मौद्रिक नीति समीक्षा र अन्य नियामक निकायहरूको कदमले सेयर बजारको वृद्धिको लागि बलियो आधार तयार पारेको छ:
क.ब्याजदरमा ऐतिहासिक गिरावट
मूल्य समायोजन: बैंक तथा वित्तीय संस्थाको निक्षेप र कर्जाको ब्याजदरमा उल्लेख्य कमी आएको छ। वाणिज्य बैंकहरूको औसत आधार ब्याजदर (Base Rate) पछिल्ला वर्षहरूमा १२% भन्दा माथि पुगेकोमा अहिले एक अंकमा झरेको छ। त्यो पनि २.५ सम्म झरेको छ। बैकमा पैसा राख्दा ब्याज आम्दानीमा कमी: बैंकमा पैसा राख्दा पाउने प्रतिफल (ब्याज) कम हुँदा लगानीकर्ताहरू स्वाभाविक रूपमा उच्च प्रतिफलको खोजीमा सेयर बजारमा आकर्षित हुन्छन्। यसले सेयर बजारको अवसर राम्रो देखिएको छ।
ख.नियामक क्याप (Cap) हरूको उन्मुक्ति
१२ करोडको सीमा हट्नु: सेयर धितो कर्जामा व्यक्तिगत रूपमा १२ करोडको सीमा लगाइएको प्रावधान हटेको छ। यो सीमा हट्दा ठूला लगानीकर्ताहरूलाई बजारमा थप लगानी गर्न सहज भएको छ र यसले बजारको तरलता बढाउन सहयोग गरेको छ। जोखिम भारमा सहुलियत: बैंकहरूले सेयर धितोमा राखेर प्रदान गर्ने कर्जाको जोखिम भारमा समेत पुनरावलोकन भएको छ, जसले गर्दा बैंकहरूलाई यस्तो कर्जा प्रवाह गर्न सहज भएको छ।
ग.तरलताको सहजता
रेमिटान्स (Remittance) को निरन्तरको वृद्धि र आयातमा आएको कमीका कारण देशको विदेशी मुद्रा सञ्चिति बलियो हुँदै गएको छ। यसले गर्दा बैंकिङ प्रणालीमा तरलता (Liquidity) सहज बनेको छ, जसले कर्जा प्रवाहका लागि अनुकूल वातावरण सिर्जना गरेको छ।
२.बजार वृद्धिमा अवरोध: राजनीतिक अस्थिरताको छाया
मौद्रिक सूचकहरूले बजारलाई बलियो टेको दिए पनि, समग्र लगानीकर्ताको मनोविज्ञान मा राजनीतिक तथा नीतिगत अनिश्चितता हावी भएको छ।
क.छोटो छोटो समयमा हुने सरकार परिवर्तन(अस्थायी सरकार)
नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा बारम्बार सरकार परिवर्तन भइरहेका छन्। अल्पायुमा गठबन्धन टुट्ने र नयाँ समीकरण बन्ने प्रवृत्तिले लगानीकर्तामा दीर्घकालीन विश्वास सिर्जना गर्न सकेको छैन।
निष्कर्ष: लगानीकर्ताहरू अर्थतन्त्रको जगमा भन्दा पनि नीतिगत स्थिरताको सुनिश्चितता चाहन्छन्। बारम्बार सरकार फेरिँदा नयाँ आर्थिक एजेन्डा र बजेटका प्राथमिकताहरू पनि परिवर्तन हुने जोखिम रहन्छ।
ख.पूँजीगत खर्चमा निराशाजनक प्रदर्शन
राजनीतिक खिचातानी र कर्मचारीतन्त्रको ढिलासुस्तीका कारण पूँजीगत खर्चको अवस्था अत्यन्तै कमजोर छ। सरकारले छुट्याएको बजेट खर्च नहुँदा बजारमा तरलता प्रवाह हुन पाउँदैन, जसले समग्र अर्थतन्त्र र सेयर बजारको वृद्धिमा सुस्तता ल्याउँछ।
ग.लगानीकर्ताको 'पर्ख र हेर'को नीति
बजारमा ब्याजदर घट्नु र नियामक क्याप हट्नुलाई लगानीकर्ताहरूले सकारात्मक रूपमा लिए पनि, राजनीतिक जोखिम र आर्थिक गतिविधिमा आएको सुस्तता को कारण ठूलो लगानी (Big Money) बजारमा प्रवेश गर्न डराएको छ।
धेरै लगानीकर्ताहरू राजनीतिक स्थिरता नभएसम्म बजार अझै घट्ने हो कि भन्ने डरले 'पर्ख र हेर' (Wait and Watch) को रणनीतिमा छन्। नेपालको सेयर बजार अहिले 'मौद्रिक उत्प्रेरक र 'राजनीतिक अवरोध' बीचको द्वन्द्वबाट गुज्रिरहेको छ।
पछिल्लो समयको निष्कर्ष:
नेपाल राष्ट्र बैंकले ब्याजदर घटाएर र क्यापहरू हटाएर सेयर बजारको वृद्धिमा देखाएको बाटोलाई राजनीतिक अस्थिरताले ओझेलमा पारेको छ। पूँजीबजार बढ्नको लागि आवश्यक आर्थिक आधार तयार भइसकेका छन्, तर जबसम्म देशमा लगानीकर्ताको मनोबल बढाउने गरी 'नीतिगत स्थिरता' सुनिश्चित गर्ने स्थिर राजनीतिक वातावरण बन्दैन, तबसम्म बजारले अपेक्षित रूपमा गति लिन सक्दैन। बजारमा दिगो वृद्धि ल्याउन अबको ध्यान राजनीतिक नेतृत्वले नीतिगत स्थायित्व, सुशासन र पूँजीगत खर्चको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा केन्द्रित गर्न आवश्यक छ।
